Station Rotte: De start van Rotterdam

Wat is een punter?

Een punter is een klein, platbodemschip dat al sinds de Romeinse tijd in gebruik is en ideaal was voor ondiep water. In de Nederlandse delta, met haar rivieren, moerassen en grachten, was het een onmisbaar vervoermiddel. Punters waren licht, wendbaar en konden gemakkelijk worden gevaren of gepoold.  

In het drassige veengebied rondom de rivier de Rotte was dat niet anders. Al sinds de ijzertijd woonden er mensen langs de oevers van de Rotte, al werden ze keer op keer verdreven door overstromingen. Steeds weer kwamen ze terug. Vanaf de twaalfde eeuw begonnen ze het landschap grootschaliger te beheersen: ze legden sloten aan, ontgonnen het veen en bouwden dijken. Het handelsdorpje Rotte groeide uit tot een levendige gemeenschap aan een waterweg die het achterland verbond met de Noordzee en zich uitstrekte tot aan Duitsland en Groot-Brittannië. 

Hier was het platbodemschip zoals de punter de meest praktische manier om je van A naar B te verplaatsen. De punter was het werkpaard van het middeleeuwse waterverkeer: eenvoudig, alledaags en absoluut essentieel voor degenen die in en rondom het water woonden. En aan het gebruikte hout is goed te zien hoe de scheepsbouwer roeide met de riemen die hij had. 

Een schip dat bijdroeg aan het ontstaan van Rotterdam 

De punter die werd opgegraven nadat hij eeuwenlang onder de dam in de Rotte had gelegen, wordt niet voor niets het scheepje dat Rotterdam groot maakte genoemd. Zijn verhaal is het verhaal van hoe Rotterdam begon. 

Na jaren varen op de rivieren rond de Rotte verdween de punter niet zomaar in de vergetelheid. Hij werd hergebruikt als bouwmateriaal voor de dam in de Rotte, samen met boomstronken en ander oud bouwhout. Zo lag het scheepje tien meter onder de grond, ingebouwd in de fundering van de dam die aan de basis stond van een hele stad. Want die dam was meer dan een eenvoudige waterkering. Samen met de dijken langs de Rotte-oevers beschermde hij een smalle, langgerekte polder tegen het hoogwater van de Nieuwe Maas. Precies in die polder ontstond Rotterdam. De naam zegt het al: dam in de Rotte. Rondom die dam groeiden de eerste huizen, ontstond handel en werd de nederzetting die uitgroeide tot de grootste havenstad van Europa. 

Dat de dam rond 1270 werd aangelegd weten we dankzij jaarringenonderzoek op het hout van de punter. Bij dit onderzoek, ook wel dendrochronologie genoemd, wordt gekeken naar de dikte van de jaarringen in het hout. Elk groeiseizoen legt een boom een nieuwe houtring aan: in een goed jaar breed, in een slecht jaar smal. Door dat patroon te vergelijken met bekende groeikalenders van bomen uit heel Europa, kunnen onderzoekers precies bepalen wanneer een boom werd gekapt. 

De planken van de punter misten alleen hun laatste jaarringen, waardoor de kapdatum niet op het jaar nauwkeurig kon worden vastgesteld. Het resultaat werd 1269, ± 8 jaar: ergens tussen 1261 en 1277. Een klein detail in het hout, maar tegelijk een van de belangrijkste archeologische bewijzen voor het ontstaan van Rotterdam. 

Archeologische vondst bij de Willemsspoortunnel (1991) 

Het verhaal van de punter begint opnieuw in 1991, ruim 700 jaar na zijn eerste leven op het water. Tijdens de aanleg van de Willemsspoortunnel, op de kruising van de Binnenrotte en de Hoogstraat naast de Bibliotheek Rotterdam, deden archeologen van Archeologie Rotterdam (BOOR) de spectaculaire vondst. Zo'n tien meter onder de grond, ingebouwd in de fundering van de dam in de Rotte, lag het complete middeleeuws scheepje dat eeuwenlang bewaard was gebleven in de bodem.  

De vondst was op zijn minst uniek te noemen en de opgraving trok dagelijks bekijks van honderden toeschouwers. Het is het oudste scheepje dat met Rotterdam verbonden is, en een van de oudste punterachtige vaartuigen die in Nederland zijn gevonden. 

De onderzoekers konden niet alleen de punter zelf bestuderen, maar ook de dam in de Rotte en de resten van de eerste huizen van Rotterdam onderzoeken. Het scheepje werd zorgvuldig vrijgelegd, gefotografeerd, opgemeten en getekend. Daarna moest het uit elkaar worden gehaald om hem naar boven te kunnen takelen. De onderdelen werden overgebracht naar het toenmalige Nederlands Instituut voor Scheeps- en onderwaterArcheologie (NISA) in Ketelhaven, waar planken en spanten in een bad met conserveringsmiddelen werden gelegd om ze te beschermen tegen uitdroging en rot. 

Bijzonder is dat het hout zo lang bewaard was gebleven doordat de punter diep onder het grondwaterniveau lag, ingesloten door dikke lagen vette klei. Zonder zuurstof geen schimmels of bacteriën, en dus geen verrotting, zelfs niet na ruim 700 jaar. Maar zodra de graafmachines in 1991 het grondwater wegpompten en de dam verdween, was dat voorbij. Het hout was verzadigd met water en platgedrukt door de vele tonnen grond die er zo lang op hadden gelegen. De houtvezels waren niet meer zo stevig als ze ooit waren geweest. De schimmels en bacteriën die zich al die tijd in het hout hadden genesteld, kregen nu plotseling voldoende zuurstof om actief te worden.  

De archeologen moesten er dus snel bij zijn, want hoe langer de punter open en bloot in de bouwput lag, hoe minder er van over zou blijven. In 2020 onderging de punter een grondige restauratie. Jarenlang had hij als een stapel planken in een depot in Lelystad gelegen, tot werd besloten dat deze bijzondere archeologische scheepsvondst meer verdiende. In Delft werkte een gespecialiseerd bedrijf ruim een jaar aan de heropbouw: de planken werden voorzichtig teruggebogen en de punter kreeg 29 jaar na ontdekking eindelijk zijn oude vorm hervond. 

De punter in tentoonstelling Bestemming Havenstad 

Na meer dan dertig jaar opslag en restauratie heeft de punter eindelijk een plek gevonden die hem toekomt: bij halte Rotte in de tentoonstelling 'Bestemming Havenstad' in het Maritiem Museum Rotterdam. Het museum heeft dit bijzondere vaartuig in bruikleen van Archeologie Rotterdam. Bezoekers kunnen het scheepje dat Rotterdam groot maakte van dichtbij bekijken en ontdekken hoe dit gewone, alledaagse vaartuig uitgroeide tot een icoon van de geschiedenis van de stad.  

De punter vormt in de tentoonstelling een tastbare link met de vroegste ontstaansgeschiedenis van de stad, een verbinding tussen het middeleeuwse waterlandschap van de Rotte en de bruisende havenstad die Rotterdam vandaag de dag is.  

De punter maakte de grote groei van Rotterdam niet zelf mee, maar hij vormt wel de fundering ervan. De dam rustte letterlijk op dit kleine scheepje, tien meter onder de grond, terwijl de stad erboven langzaam maar zeker tot grote hoogte steeg. 

Veelgestelde vragen over de middeleeuwse punter